सुमन सुवेदी
नेपाली क्रिकेट इतिहासकै एउटा अनौठो विरोधाभासपूर्ण मोडमा उभिएको छ । एकातिर, राष्ट्रिय पुरुष टोली पहिलेभन्दा निकै प्रतिस्पर्धी बनेको छ—टोलीले नियमित रूपमा आईसीसीका प्रतियोगिताहरू खेलिरहेको छ ।
त्यस्तै, दक्षिण एसियाली उपमहाद्वीपमा ठूलो संख्यामा दर्शक तान्न सफल भएको छ भने एक युवा राष्ट्रका लागि खेलकुदको माध्यमबाट देखिने एउटा ठूलो सपनाको प्रतीक बनेको छ । तर अर्कोतिर, यो सफलतालाई टिकाइराख्न आवश्यक पर्ने आधारभूत जग (पूर्वाधार) भने अत्यन्तै कमजोर छ । सन् २०२६ को पुरुष टी–२० विश्वकप नजिकिँदै गर्दा, पर्याप्त क्रिकेट पूर्वाधारको अभावले नेपालको ठूलो महत्वाकांक्षालाई विस्तारै तर गम्भीर रूपमा धक्का पु¥याउने खतरा बढ्दो छ ।
सन् २०२६ को जनवरी–फेब्रुअरीमा नेपालले आईसीसी महिला टी–२० विश्वकप छनोट आयोजना गर्दैछ । त्यस समयमा देशका तीनवटै अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका मैदानहरू पूर्ण रूपमा व्यस्त हुनेछन् । यसको सिधा असर पुरुष टोलीलाई पर्नेछ । विश्वकपको तयारीका लागि निकै महत्वपूर्ण मानिएको समयमा नेपाली टोलीले घरेलु मैदानमा कुनै पनि अन्तर्राष्ट्रिय शृङ्खला खेल्न पाउने सम्भावना न्यून देखिन्छ । यो केवल तालिकाको असुविधा मात्र होइन, यो त दीर्घकालीन असर पर्ने एउटा संरचनागत असफलता हो ।
साँघुरिँदै अन्तर्राष्ट्रिय खेल तालिका
पूर्वाधारको सीमाले नेपालले कति अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट आयोजना गर्न सक्छ भन्ने कुरालाई सीधा नियन्त्रण गर्छ । नोभेम्बर÷डिसेम्बरमा नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) को मुख्य सिजन हुने र जुनदेखि सेप्टेम्बरसम्म वर्षायामले खेलहरू अवरुद्ध गर्ने हुँदा नेपालसँग अन्तर्राष्ट्रिय खेलहरू आयोजना गर्न निकै कम समय बाँकी रहन्छ । पर्याप्त मैदान नहुँदा नेपालले द्विपक्षीय शृङ्खला र प्रतियोगिताहरू आयोजना गर्न चुकिरहेको छ, जुन खेलमा निखार ल्याउन र आईसीसीको वरीयतामा टिकिरहन अनिवार्य छ । आधुनिक क्रिकेटमा जति धेरै खेल खेलिन्छ, सुधार र वरीयताको स्थिरता त्यति नै बलियो हुन्छ । घरेलु मैदानमा खेल आयोजना गर्न नसक्दा नेपाल कम अवसर, स्थिर वरीयता र आईसीसीको तालिका निर्धारणमा आफ्नो पकड कमजोर हुने दुष्चक्रमा फस्ने जोखिममा छ । केवल प्रतिभाले मात्र एक्सपोजरको अभावलाई पूर्ति गर्न सक्दैन ।
आर्थिक र व्यावसायिक धक्का
घरेलु मैदानमा क्रिकेट खेल्नु केवल प्रदर्शनका लागि मात्र होइन, यो खेलको दिगोपनका लागि पनि उत्तिकै आवश्यक छ । अन्तर्राष्ट्रिय खेलहरूको आयोजना गर्दा टिकटबाट आम्दानी हुन्छ, प्रायोजकहरू आकर्षित हुन्छन्, प्रसारणमा चासो बढ्छ र स्थानीय अर्थतन्त्र चलायमान हुन्छ । एसोसिएट राष्ट्रहरूमध्ये सबैभन्दा बढी क्रिकेट प्रेमी भएको देश भए तापनि नेपालले यो जनसागरलाई पूर्ण रूपमा व्यावसायीकरण गर्न सकेको छैन । यसको सट्टा, राष्ट्रिय टोली बारम्बार विदेश भ्रमणमा जान बाध्य छ, जसले एकातिर खर्च बढाउँछ भने अर्कोतिर सम्भावित आम्दानीका स्रोतहरू गुम्छन् । सीमित स्रोत र साधनमा चल्ने क्रिकेट बोर्डका लागि यो असन्तुलनले तल्लो तहको विकास र उच्च प्रदर्शन कार्यक्रमहरूमा गरिने लगानीलाई बाधा पु¥याउँछ ।
खेलाडी विकासमा दबाब
एउटै मैदानको अत्यधिक प्रयोगले क्रिकेटको समग्र विकासमा ‘चेन रियाक्सन’ जस्तै असर पार्छ । घरेलु प्रतियोगिता, उमेर समूहका प्रतिस्पर्धा, ‘ए’ टोलीका खेलहरू र महिला क्रिकेट—यी सबैले सीमित मैदानका लागि प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने अवस्था छ । पिचको अवस्था बिग्रँदै जान्छ, अभ्यासका लागि समय मिल्दैन र खेलाडीको कार्यभार व्यवस्थापन कठिन बन्छ । यो अवरोधले नयाँ प्रतिभा उत्पादन गर्ने प्रक्रियालाई नै असर गर्छ । युवा खेलाडीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रवेश गर्नुअघि उपयुक्त वातावरणमा खेल्ने अवसर पाउँदैनन् भने स्थापित खेलाडीहरू पनि व्यस्त तालिका र कमजोर सुविधाका कारण चोटपटकको उच्च जोखिममा रहन्छन् ।
महिला क्रिकेटको विरोधाभास
सन् २०२६ को महिला टी–२० विश्वकप छनोट आयोजना गर्नु नेपालका लागि एउटा कोशेढुङ्गा र आफ्नो संगठनात्मक क्षमता प्रमाणित गर्ने अवसर त हो, तर यसले हाम्रो विद्यमान पूर्वाधारको नाजुक अवस्थालाई पनि उदाङ्गो बनाउँछ । एउटा मात्र आईसीसी प्रतियोगिताले देशका अन्य सबै क्रिकेट गतिविधिलाई ठप्प बनाउनुले हाम्रो भौतिक पूर्वाधार कति कमजोर छ भन्ने देखाउँछ । यदि नेपाल पुरुष र महिला दुवै क्रिकेटलाई सँगसँगै अगाडि बढाउन चाहन्छ भने पूर्वाधारको विस्तार पनि सोही अनुरूप हुनुपर्छ । अब विकास क्रमिक रूपमा होइन, समानान्तर रूपमा हुनु आवश्यक छ ।
विश्वकप अघिको रणनीतिक जोखिम
विश्वकप अघिका महिनाहरू टोलीका लागि अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुन्छन् । यस समयमा टोलीले विभिन्न प्रयोगहरू गर्ने, भूमिका निर्धारण गर्ने र खेलको लय समात्ने काम गर्छ । नेपालको निकट छिमेकी र समान परिस्थिति भएको देशमा विश्वकप हुँदै गर्दा पनि घरेलु मैदानमा खेलहरू नहुनु भनेको तयारीका लागि विदेशी बोर्डको उपलब्धता र उदारतामा भर पर्नु हो । यो मजबुतीको संकेत होइन, बरु एउटा कमजोरी हो, जसले २०२६ को विश्वकपको पहिलो बल फालिनुअघि नै नेपालको प्रतिस्पर्धात्मक धारलाई भुत्ते बनाइदिन सक्छ ।
पूर्वाधार अब विकल्प होइन, बाध्यता हो
नेपाली क्रिकेट अहिले एउटा निर्णायक मोडमा आइपुगेको छ । जनचासो उच्च छ, प्रतिभाहरू आइरहेका छन् र अन्तर्राष्ट्रिय सद्भाव पनि बलियो छ । तर काठमाडौँ बाहिर पनि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका नयाँ मैदानहरूमा तत्काल लगानी नगर्ने हो भने यो गति रोकिने खतरा छ । टीयू क्रिकेट मैदान र विश्वविद्यालयबीचको निकटताका कारण उब्जने समस्याहरू अझै बढ्ने निश्चित छ । यस्तोमा नेपालले मूलपानी क्रिकेट स्टेडियम, गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट स्टेडियम, एक्स्ट्राटेक ओभल, पोखरा रङ्गशाला, देउखुरी क्रिकेट स्टेडियम जस्ता मैदानहरुमा लगानी बढाउनै पर्छ ।
न्यूनतम रूपमा नेपाललाई अहिले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको मैदान भएका र सिमित क्षमता भएका ४–५ वटा मैदान भए पुग्छ, जसलाई विस्तारै विस्तार गर्दै लैजान सकिन्छ । त्यस्तै, छुट्टै उच्च प्रदर्शन केन्द्र, महिला क्रिकेट सुविधा र घरेलु र अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटका लागि स्पष्ट क्यालेन्डर र मैदानहरूको सुनिश्चितताको आवश्यकता छ ।
भारत र अष्ट्रेलिया जस्ता हस्तीहरूसँग आफ्नै भूमिमा टेस्ट क्रिकेट खेल्ने सपना साकार पार्न नेपालले पूर्वाधारमा लगानी गर्न अब ढिलाइ गर्नु हुँदैन । यो हालको प्रगतिलाई रोकिन नदिनका लागि अनिवार्य छ । क्रिकेट प्रेमी राष्ट्रको रूपमा नेपालको उदय ऐतिहासिक छ, जुन टेस्ट मान्यताका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण सर्त पनि हो । रंगशालामा भरिभराउ देखिने उत्साही फ्यानहरूको उपस्थिति प्रशासकहरूका लागि एउटा स्पष्ट सन्देश हो । नेपाल आईसीसीको पूर्ण सदस्यका रूपमा लामो समय टिकिरहन तयार छ । यो निर्णायक मोडमा उभिएर नेपालले आफ्नो वर्तमान ऊर्जालाई सही सदुपयोग गर्दै एउटा यस्तो क्रिकेटिङ पावरहाउस बन्नुपर्छ, जसको सपना यहाँका जनताले वर्षौँदेखि देखिरहेका छन् ।
